Studia nad kulturą religijną na ziemiach polskich w średniowieczu.
Tom 1. Struktury kościelno-publiczne,
red. Halina Manikowska, Wojciech Brojer
Instytut Historii PAN
Warszawa 2008
Spis treści
Wprowadzenie 7
Roman Michałowski - Chrystianizacja monarchii piastowskiej w X-XI wieku 11
Zbigniew Dalewski - Publiczny wymiar kultu w chrystianizowanej monarchii piastowskiej 51
Krzysztof Skwierczyński - Fundacje możnowładcze w Polsce XI i XII wieku. Możni i ich fundacje jako problem badawczy 63
Halina Manikowska - Geografia sakralna miasta 95
Aleksandra Witkowska OS U - Ośrodki kultowe w geografii sakralnej średniowiecznego Krakowa 133
Stanisław Bylina - Przestrzenie sakralne mieszkańców wsi u schyłku średniowiecza 149
Hanna Zaremska - Żydzi wobec chrześcijan w średniowiecznej Polsce 191
Krzysztof Stopka - Kultura religijna Ormian polskich (struktury i stosunki kościelno-publiczne) 229
Andrzej Janeczek - Żydzi i Ormianie - dwie gminy religijno-prawne w krajobrazie etnicznym późnośredniowiecznej Polski 271
Andrzej Radzimiński - Modele prawne, społeczne i kulturowe kleru kapitulnego w Polsce średniowiecznej w kontekście ich religijności .... 299
Maria Koczerska - Modele prawne, społeczne i kulturowe kleru kapitulnego - wizja optymistyczna 317
Marek Derwich - Zakonnicy a rozwój religijności na ziemiach polskich 329
Przemysław Wiszewski, Religijność średniowiecznych zakonnic na ziemiach polskich. Problem modeli i źródeł na przykładzie opactwa w Trzebnicy (XIII-XV w.) 353
Krzysztof Kaczmarek - Przyczynek do badań nad duchowością środowisk zakonnych średniowiecznej Polski 381
Krzysztof Ożóg - Wpływ środowiska uniwersyteckiego na kształtowanie i rozwój kultury religijnej w Polsce średniowiecznej 407
Halina Manikowska - Wpływ środowiska uniwersyteckiego na kulturę religijną w modelu recepcji kultury 441
Andrzej Dąbrówka - Treści religijne w średniowiecznych podręcznikach i lekturach szkolnych 459
Wojciech Brojer - Formacja chrześcijanina, liturgia, szkoła 499
Praca powstała na podstawie badań prowadzonych w ramach projektu badawczego nr 1 HO 1 G 075 28 Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. Kultura religijna na ziemiach polskich w średniowieczu. Struktury kościelno-publiczne
Instytut Historii PAN Rynek Starego Miasta 29/31 00-272 Warszawa
e-mail: Nakład 400 egzemplarzy Objętość 37 arkuszy wydawniczych
ISBN 978-83-88909-71-9
Wprowadzenie
Badania nad instytucjami kościelnymi, życiem religijnym, kultami i formami pobożności w średniowieczu należą dziś w Polsce do najszybciej rozwijających się działów mediewistyki. Nie ograniczają się one do badań stricte historycznych, ale prowadzone są również w ramach takich dyscyplin jak historia sztuki, historia literatury; dzieje teologii. Szczególnie ważne są przedsięwzięcia zmierzające do przekraczania granic dyscyplin naukowych: Międzynarodowe Seminaria Mediewistyczne w Poznaniu, organizowane w Instytucie Badań Literackich PAN Spotkania Mediewistyczne, poświęcone monastycyzmowi konferencje Pracowni Badań nad Dziejami Zakonów i Kongregacji Kościelnych Uniwersytetu Wrocławskiego oraz - także z tym uniwersytetem związane - Interdyscyplinarne Spotkania Historyczne Ad fontes. Plonem tych inicjatyw oraz wielu innych, nieujętych w systematyczny program konferencji naukowych, są obszerne tomy studiów i materiałów konferencyjnych, które razem z monografiami naukowymi opublikowanymi w ostatnich latach znacząco poszerzyły naszą wiedzę o rozwoju kultury i chrześcijaństwa na ziemiach polskich. Nie jest on jednak łatwy do ogarnięcia. Rozproszone, często nazbyt przyczynkarskie i bez czytelnego wyboru metodologicznego rozprawy nie składają się na całość, która mogłaby konkurować z opublikowanymi w latach sześćdziesiątych-osiemdziesiątych XX w. syntezami: Kościół w Polsce, t. 1: Średniowiecze (1966), Dzieje teologii w Polsce, t. 1: Średniowiecze (1974); wielotomowe Studia z dziejów liturgii w Polsce (1973-1980) i Kultura Polski średniowiecznej, której tom drugi ukazał się drukiem kilkanaście lat po powstaniu pierwszego (t. 1-2, 1985, 1997). Nie tylko nie możemy się pochwalić dziełami na miarę Histoire de la France religieuse (1988-1992), ale - nie dysponując nowoczesną syntezą średniowiecznej kultury religijnej - nie możemy też umieścić naszych badań w perspektywie komparatystycznej.
Potrzeba przygotowania takiej syntezy stała się wyzwaniem. dla Pracowni Dziejów Społeczeństwa i Kultury Średniowiecznej Instytutu Historii PAN, która przed prawie 40 laty rozpoczęła pod kierownictwem jej twórcy, Tadeusza Manteuffla, prace nad Kulturą Polski średniowiecznej. Dziedzicząc zarówno Jego rozumienie kultury, jak i sposób jej badania zaszczepiony przez Bronisława Geremka, zdajemy sobie sprawę z ogromu tego wyzwania. Zagadnienie tak obszerne - społeczeństwo średniowieczne było przecież "przesiąknięte" religią - wymaga nade wszystko trafnego kwestionariusza, pozwalającego analizować problemy, a następnie opisać i zestawić poszczególne elementy kultury religijnej. Wstępem do prac nad syntezą musiał więc stać się projekt badawczy, którego celem było opracowanie takiego kwestionariusza i istotne poszerzenie problematyki. Został on podzielony na dwie części: struktury kościelno-publiczne oraz struktury religii i treści religijne. Efekty realizacji części pierwszej tego projektu przynosi niniejszy tom. Zawiera on opracowania, których podstawą były referaty i koreferaty wygłoszone podczas sześciu seminariów zorganizowanych w Instytucie Historii PAN w latach 2005-2007, ale odzwierciedla on także towarzyszącą tym wystąpieniom żywą dyskusję.
Problematyka badań - do których wprowadzono nowe kwestionariusze badawcze, ujęcia problemowe (lub wręcz modelowe) i materiał porównawczy pozwalający na wydobycie specyfiki rozwoju kultury religijnej na ziemiach polskich w średniowieczu - obejmuje grosso modo struktury kościelno-publiczne (Kościół oraz państwo z jego terytorium i wyznaniami) i wybrane środowiska kościelne, z właściwymi dla nich modelami religijności (kanonicy, zakony, uniwersytet). Cezury chronologiczne, którymi są przyjęcie chrztu i, znowu grosso modo, przełom reformacyjny, wyniknęły ze skupienia uwagi na najważniejszej religii średniowiecza polskiego - katolicyzmie. O wiele trudniejsze, ze względu na zmiany terytorialne państwa polskiego, było określenie obszaru badań. Ostatecznie przyjęto, że do około połowy XIV w. będzie nim Królestwo Polskie w granicach piastowskich, a dla okresu późniejszego - w jego późnośredniowiecznych granicach terytorialnych (bez Wielkiego Księstwa Litewskiego).
Tom otwierają artykuły poświęcone chrystianizacji monarchii piastowskiej oraz udziałowi możnowładztwa w budowie struktur kościelnych i religijnych (referaty Romana Michałowskiego i Krzysztofa Skwierczyńskiego, koreferat Zbigniewa Dalewskiego). Kolejne teksty analizują struktury terytorialne i wyznaniowe: katolicką geografię sakralną, zarówno miasta, jak i wsi (referaty Haliny Manikowskiej i Stanisława Byliny, koreferat Aleksandry Witkowskiej), oraz usytuowane diaspory żydowskiej i ormiańskiej wobec Kościoła i społeczeństwa katolickiego (referaty Hanny Zaremskiej i Krzysztofa Stopki, koreferat Andrzeja Janeczka). Pominięcie wspólnot prawosławnych było wynikiem świadomego wyboru. Problematyka ta wymaga bowiem innego niż badanie diaspor wyznaniowych kwestionariusza oraz ze względu na swą obszerność, a także równorzędność prawosławia wobec katolicyzmu odrębnego projektu badawczego.
Ostatnie zagadnienie rozważane przez autorów wiąże się z problematyką recepcji kultury religijnej traktowanej - z jednej strony - jako recepcja konkretnych zachodnioeuropejskich modeli kulturalnych przez środowiska kościelne należące do uniwersalnych w Kościele Rzymskim struktur instytucjonalnych (referaty: Andrzeja Radzimińskiego, Marka Derwicha, Przemysława Wiszewskiego, koreferaty: Marii Koczerskiej, Krzysztofa Kaczmarka), z drugiej zaś - jako transmisja tych modeli do innych, duchownych i świeckich grup społecznych (referaty: Krzysztofa Ożoga, Andrzeja Dąbrówki, koreferaty: Haliny Manikowskiej, Wojciecha Brojera).
Kultura religijna - bez względu na to, jak ją będziemy definiować - jest zawsze owocem złożonego procesu i wielkiego wysiłku zatrudnionych przy „uprawie dusz”. Tom, który oddajemy do rąk czytelników, rekonstruując ramy, w jakich się animarum cultura dokonywała, oddaje jedynie niektóre aspekty tego procesu i tego wysiłku. (…)
Projekty 