Mediewistyka - Średniowiecze, historia, badania. - Streszczenia XI Spotkań: Strona 2

Dr Aneta Kramiszewska (Katolicki Uniwersytet Lubelski)
Wizja św. Jana Kantego - modyfikacje średniowiecznego tematu Misericordia Domini w sztuce barokowej.
Z postacią św. Jana Kantego (1390 –1473) związane są różne legendy hagiograficzne. Jedna z nich, źródłowo potwierdzona dopiero w 1 ćw. XVII w., mówi o tym, iż święty często modlił się przed obrazem (znajdującym się obecnie na plebanii kościoła św. Anny w Krakowie). Przedstawienie to, datowane na lata 1480 – 1500, ukazuje Chrystusa Umęczonego stojącego w sarkofagu oraz asystującą mu Maryję. W polskiej literaturze przedmiotu ta odmiana ogromnie popularnego typu ikonograficznego Chrystusa Umęczonego zwana jest najczęściej Misericordia Domini. Wspomniany obraz należy do wyraźnie wyodrębniającej się na terenie Małopolski grupy kilku podobnych realizacji artystycznych. W sztuce nowożytnej temat Chrystusa Umęczonego traci atrakcyjność i powoli zanika w swoim średniowiecznym kształcie, ewoluując w kierunku innych typów przedstawień.
W ikonografii Jana Kantego przedstawienie świętego profesora adorującego wyobrażenie Misericordia Domini pojawiło się około poł. XVII w. w dziełach krakowskich. Stanowi znaczącą grupę wśród barokowych zabytków, zwłaszcza malarstwa i grafiki.
Zanim poświęcimy rozważania konkretnym realizacjom artystycznym, należy przypomnieć kontekst, w którym narodziła się omawiana ikonografia. Jest nim trwanie, lub jak chcą niektórzy, powrót do form i tematów sztuki gotyckiej w siedemnastowiecznym Krakowie.
    Włączanie w obręb nowożytnej ikonografii średniowiecznego wzorca obserwujemy w ikonografii Jana Kantego w kilku różnych wariantach. Twórcy posługują się dwoma konwencjami ilustrowania tekstu hagiograficznego. Najczęściej akcentują fragment, który mówi o tym, że obraz ożył i przemówił do świętego. W związku z tym przedstawienie pozbawione jest rzeczywistych ram, otoczone obłokami, a niejednokrotnie postacie zwracają się do świętego nawiązując z nim dialog. Rzadziej scena przedstawiona jest jako obraz – materialny obiekt kultu, co podkreśla zawieszenie go na ścianie lub umieszczenie na ołtarzu.
    W obu konwencjach przedstawieniowych możliwe jest różne potraktowanie pierwowzoru sceny. Niekiedy twórcy wykazują się ewidentną znajomością obrazu z kościoła św. Anny i pomimo drobnych różnic, można stwierdzić, że kopiują dość wiernie wzór (charakterystycznym motywem obrazu jest kielich stojący na krawędzi zdobionego fryzem sarkofagu). Mamy wówczas do czynienia ze świadomym zapożyczeniem, które ma uwiarygodnić opowieść o świętym w oczach odbiorcy. Towarzyszy temu chęć upamiętnienia konkretnego, niezwykłego obrazu, o którym mówią żywoty Kantego. Inna sprawa, na ile barokowa wrażliwość na formę i kolor oraz indywidualne ograniczenia warsztatowe, pozwalają twórcy zbliżyć się do naśladowanego wzoru.
    Inną grupę stanowią przedstawienia, w których sposób ukazania Misericordia Domini, ze względu na brak charakterystycznych szczegółów, nie wskazuje, by wykonawca bezpośrednio znał pierwowzór otoczony legendą. Realizuje on zamówienie wybierając którąś z typowych modyfikacji tematu obecną w spuściźnie artystycznej wieków średnich. Prawdopodobnie wykorzystuje w tyn celu znane sobie obrazy Misericordia Domini. Przypomnijmy, iż był to temat popularny i zachowało się do dziś kilkanaście realizacji z terenu samej Małopolski, w zasadniczym schemacie nie różniące się od obrazu z kościoła św. Anny. W tego typu realizacjach można mówić o ciągłości wątków ikonograficznych, tożsamości tematu. Artyści w pełni poprawnie ilustrują narrację hagiograficzną, choć modyfikują nieco formę wypowiedzi i nie próbują kopiować konkretnego obrazu.
    Nieliczne przykłady w bardzo interesujący sposób odbiegają od wymienionych powyżej sposobów przedstawiania Misericordia Domini. Ich twórcy niewątpliwie znali treść legendy, być może znali jakieś wizerunki Jana Kantego, ale swoje wizje artystyczne sformułowali w całkowicie odmienny sposób. Pozostali główni bohaterowie sceny – półpostacie Chrystusa i Maryi, akcentujące rolę obojga w odkupieniu człowieka, ale nic już nie pozostało ze średniowiecznej formuły, całkowicie zwyciężyła barokowa estetyka. Można tu mówić o inspiracji ikonografią dawną, ale nie o jej naśladownictwie.
    Osobną, liczną grupę przedstawień tworzą obrazy i grafiki związane z uroczystościami kanonizacyjnymi. Rolę inicjatora nowej formy ikonograficznej spełnia chorągiew kanonizacyjna, zachowana do dziś w kościele św. Floriana w Krakowie. W obrazach tych pojawia się temat Misericordia Domini potraktowany w sposób swoisty. Niewątpliwie wykorzystuje znajomość pierwowzoru, ale modyfikuje wątki, np. stawiając kielich na stole (ołtarzu?) zamiast na sarkofagu, który znika z obrazu. Całość została umieszczona w owalnej ramie. Realizacje prowincjonalne ów skromny owal obdarzają na dodatek niemal rokokowym bogactwem ram. Jest to ostatnie ogniwo w procesie kształtowania ikonografii wywiedzionej z XV?wiecznego pierwowzoru. Staje się obowiązującym kanonem, rozpropagowanym na dodatek poprzez grafikę obcą. Powstaje w ten sposób XVIII-wieczne wersja średniowiecznego obrazu, co wyraźnie sugeruje jej twórca ostentacyjnie umieszczając malowidło w ramach, a nie wśród odrealnionej przestrzeni obłoków.

Prof. Roman Zawadzki (Papieska Akademia Teologiczna Kraków)
Historia i legenda w kształtowaniu wizerunku św. Jana z Kęt.

Mgr Paweł Bohuszewicz (Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Turuń)
W przestrzeni długiego trwania. Ideologia społeczno-polityczna Kazań sejmowych Piotra Skargi w kontekście scholastycznej kosmologii.

Narratologia (ta z lat 60-tych i ta dzisiejsza) zakłada, że każdy fakt kulturowy posiada dwa poziomy: powierzchniowy i głęboki. Dzięki F. Braudelowi możemy je umieścić w dwóch rodzajach czasu: poziom powierzchniowy w czasie wydarzeniowym, poziom głęboki w czasie „długiego trwania”. Narratologia uzupełniona Braudelowską opozycją umożliwia przekroczenie dyscyplinarnego podziału rzeczywistości i porównanie ze sobą przedmiotów dwóch, wydawałoby się, nieporównywalnych dziedzin: scholastycznej kosmologii oraz ideologii społeczno-politycznej zawartej w „Kazaniach sejmowych” Skargi. Co wyniknie z tego zderzenia? Hipoteza pewnego „kategorialnego kośćca”, który pozwoli umieścić scholastyczny obraz kosmosu oraz wizję szermierza kontrreformacji w ramach jednej i tej samej formacji kulturowej.

«Poprzednia - Następna»

Ostatnia aktualizacja ( wtorek, 11 październik 2005 )

< Poprzedni		Następny >

[ Wróć ]