Mateusz Perdek

Oracio de laudibus et dignitate eloquencie et oratorie sciencia

Jana z Ludziska.

Z dziejów piętnastowiecznego oratorstwa polskiego.

Artykuł jest próbą retorycznej analizy mowy napisanej przez krakowskiego profesora w XV stuleciu; analizy, której głównym zadaniem jest wskazanie wielorakich powiązań intertekstualnych wspomnianego utworu zarówno z dziełami Cycerona jak i jego włoskich naśladowców oraz twórczością wieków średnich. Dalszym celem przeprowadzonego „rozbioru” jest ukazanie złożoności tekstów piętnastowiecznych w ogóle, wobec których takie określenia, jak „humanistyczny” czy „średniowieczny” wydają się poznawczo mylące.

***

Stefan Swieżawski na marginesie swojej monumentalnej pracy o dziejach filozofii europejskiej zauważył, że utwory powstałe w XV wieku są tak „średniowieczne” i „humanistyczne” zarazem, że wymykają się prostym klasyfikacjom typologicznym[1]. Prawda ta, choć bez wątpienia znana filologom a także tym nielicznym, którzy czytają jeszcze literaturę dawną nie tylko dlatego, że muszą - do tej grupy należy zapewne większość studentów polonistyki - ale że chcą, jedynie w nikłym stopniu odzwierciedlenie znajduje w badaniach szczegółowych. Dowodem na to jest przede wszystkim brak w dotychczasowym dorobku filologii polskiej zadowalającego omówienia kwestii związanych z retoryczną prozą powstałą w środowisku Akademii Krakowskiej w XV stuleciu. A przecież nawet pobieżne zaznajomienie się z kilkoma zaledwie tekstami - mowy, listy - napisanymi w interesującym nas okresie ujawnia całą ich złożoność; fenomen współistnienia w jednej całości - konkretnym tekście - tego, co „średniowieczne”, z tym, co „humanistyczne”. Same zresztą określenia używane przeze mnie w cudzysłowie wydają się wobec wspomnianej prozy czysto umowne. Wskazują jedynie proweniencję danego elementu składowego tekstu - motywu, toposu, cechy stylistycznej, idei itp. - ale jednocześnie nie przesądzają o przynależności typologicznej samego utworu. I tak w zachowanej spuściźnie epistolograficznej Marcina Króla z Żurawicy obserwować możemy zastąpienie „średniowiecznego” odnoszącego się do adresata zaimka liczby mnogiej vos „humanistycznym” tu. Z drugiej strony, składnia samych listów bez wątpienia pozostaje pod wpływem stylistyki średniowiecznej. „Humanistyczny” natomiast kult dla Cycerona, jaki ujawnia krakowski matematyk nie łączy się jednak w samej korespondencji ze śladami wnikliwej lektury dzieł Arpinaty, przynajmniej tych, które, jak De oratore, stały w centrum zainteresowania Barzizzy czy Guariniego.

Niniejszy artykuł stawia sobie dwa podstawowe cele. Pierwszym jest ukazanie na przykładzie analizy Oracio de laudibus et dignitate eloquencie et oratorie sciencia powyżej zarysowanej kwestii niejednoznaczności typologicznej piętnastowiecznych utworów prozatorskich. Drugim natomiast, a w intencji piszącego te słowa podstawowym celem, jest przybliżenie czytelnikom samego, chyba nieco zapomnianego dziś, tekstu.

I

Oracio de laudibus et dignitate eloquencie et oratorie sciencia napisana została w roku 1440 przez Jana z Ludziska, ówczesnego wykładowcę na wydziale artystów Akademii Krakowskiej[2]. Jest mową uniwersytecką, a więc taką, która nie tylko powstała w środowisku uniwersyteckim, ale także taką, której projektowanym odbiorcą jest uniwersytecka społeczność uczniów i nauczycieli. Za przedmiot ma przede wszystkim chwałę i godność retoryki - sztuki, która wchodziła w zakres akademickiego curriculum. Jako taka może więc być nazwana rekomendacją, jeśli pod pojęciem tym rozumieć będziemy pochwałę jednej z dyscyplin naukowych. Ten typ mów, znany i popularny w średniowieczu, kontynuowali także humaniści włoscy, by wspomnieć jedynie rekomendacje Gasparina Barzizzy[3]. Ujmując natomiast interesujący nas tekst w kategoriach genologicznych retoryki antycznej, stwierdzić należy, że reprezentuje genus mixtum (rodzaj mieszany); że stanowi połączenie mowy „popisowej” z mową „doradczą”. O takim jego charakterze decyduje przede wszystkim budowa osnowy, która dzieli się na dwie części. O ile jej część pierwsza realizuje przede wszystkim wytyczne związane z genus demonstrativum (rodzajem popisowym), a więc służy pochwale (laus) elokwencji - zmierza do wzmocnienia w audytorium siły akceptacji dla wartości retoryki - o tyle jej część druga ukierunkowana jest w dużej mierze na przekonanie, pouczenie, zachęcenie słuchaczy do podjęcia studiów - już nie tylko retorycznych - na wydziale artium Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jest więc objętościowo obszerną zachętą (cohortatio) zwyczajowo umieszczaną w uniwersyteckich oracjach. Sam Jan z Ludziska dał zresztą bezpośredni wyraz takiej właśnie funkcji interesującego nas fragmentu, stwierdzając: aliquantulum eciam hac in solarium adhortacione terrere esse sencio.

Na koniec tych wstępnych uwag gwoli ścisłości dodać należy jeszcze, że jako złożona z czterech części, do których analizy przejdziemy poniżej, interesująca nas oracja przynależy do kategorii mów większych.

II

Jak sądzę, kluczem do opisania i zrozumienia retorycznego wzorca realizowanego przez Oracio de laudibus... jest gruntowna analiza eksordialnej (wstępnej) partii mowy. Znajduje to swoje uzasadnienie przede wszystkim w fakcie, że to właśnie inicjalna część oracji była najbardziej skonwencjonalizowanym miejscem w przestrzeni tekstu. Jako taka zatem stanowi swoisty „papierek lakmusowy”, który odzwierciedla wszelkiego rodzaju zmiany w podejściu danego autora do obowiązującego paradygmatu retorycznego a także metamorfozy, jakim ulegał sam paradygmat.

Najbardziej znamienną cechą eksordium Oracio de laudibus... jest sposób wprowadzania tematu mowy, w czym zauważyć można częściowe przynajmniej odejście od wzorców polecanych przez średniowieczne podręczniki ars dictaminis. Uwaga ta dotyczy w pierwszej mierze rezygnacji ze stosowania verba thematis rozumianych jako przytoczenie fragmentu tekstu biblijnego lub patrystycznego, który określał przedmiot mowy[4]. W miejsce tych ostatnich nasz krakowski mistrz stosuje odautorską a więc niefunkcjonującą na prawach cytatu wypowiedź, zwykle, jak w przypadku interesującej nas Oracio de laudibus..., w postaci jednego zdania podrzędnego, które włączone zostaje w obręb większej syntaktycznej całości, jaką jest rozbudowana hipotaksa:

[…] convenerunt me nonnulli, qui apud me semper auctoritate et benivolencia plurimum valuerunt, persuaseruntque, ut hoc saltem perorandi officium de immortalibus et dignitate eloquencie et oratorie sciencie hodierna die assumerem.

Tak przedstawiony temat oracji nie determinuje jednak tematu całej frazy, w ramach której funkcjonuje, ale w płaszczyźnie kompozycyjno -treściowej stanowi doskonały punkt wyjścia i dojścia dla rozważań nad niekompetencją autora, wspaniałością audytorium czy też wielkością stojącego przed mówcą zadania, a więc do wprowadzenia szeregu zalecanych przez retoryki toposów eksordialnych, wśród których, o czym poniżej, przeważają te związane z funkcją captatio benevolentiae.

Pewne wątpliwości interpretacyjne w świetle powyższych uwag budzi jednak zastosowany w interesującej nas oracji zabieg trzykrotnego na przestrzeni eksordium powtórzenia tematu, czemu towarzyszy stopniowe jego uszczegółowienie. Innymi słowy, w ogólnych zarysach przedstawiony temat na początku wstępu, w kolejnych jego partiach podlega konkretyzacji aż do pełnego wyjaśnienia, które jednoznaczne jest z wydzieleniem w obrębie tematu nadrzędnego - pochwała elokwencji - trzech podtematów, czy wątków tematycznych rozwiniętych w osnowie. Na marginesie zauważyć warto, że owa finalna eksplikacja tematu dokonana zostaje w formie szeregu zdań podrzędnych (izokolonów), w których użyte czasowniki pozostają względem siebie w stosunku częściowej synonimii - daje to w konsekwencji figurę distributio - a nadto połączone są współbrzmieniem końcówek koniugacyjnych (homoioptoton).

Wydaje się, że skonstatowane powyżej powtórzenia tematu połączone z jego konkretyzacją - wydzielaniem tematycznych wątków - są pozostałością, niewyraźnym echem podziału themata na prothemata, zalecanym przez artes praedicandi. Jeśli jest to słuszna hipoteza, to należy uzupełnić ją istotną uwagą, że w przeciwieństwie do większości mów np.: Stanisława ze Skarbimierza[5], tak rozumiane prothemata w interesującym nas tekście nie są dominantą kompozycyjną wstępu. Paradoksalnie jednak zapewniają spójność eksordium. Służą bowiem, na osi tekst - audytorium, podtrzymaniu pamięci tego ostatniego o właściwym przedmiocie mowy, a więc w płaszczyźnie wewnątrztekstowej podporządkowaniu wszystkich partii wstępu nadrzędnemu jego celowi: przygotowaniu zebranych do wysłuchania właściwej pochwały elokwencji zawartej w argumentatio. Zastosowanie owych semantyczno - leksykalnych powtórzeń w charakterze gwaranta kohezji i koherencji tekstu znajduje swoje uzasadnienie przede wszystkim w świetle rozpiętości całego wstępu, którego poszczególne elementy, zwłaszcza rozmaite formuły skromnościowe, ulegają znacznej treściowej i ilościowej amplifikacji, ale także z uwagi na zastosowaną przez Jana technikę pisarską, która opierała się na kompilowaniu dużych i heterogenicznych wyimków mów, listów czy traktatów przywiezionych przez naszego mistrza z Padwy.

W kontekście poruszonej powyżej kwestii spójności tekstu zwrócić należy uwagę na otwierające interesującą nas mowę dwa akapity, które treściowo zdają się odbiegać od zasadniczego tematu oracji. Jest nim przecież wielkość elokwencji a nie, jak zdają się sugerować poniższe frazy, bonae artes:

Cum mecum ipse, viri eruditissimi, summo studio, maxima cura vementique diligencia considero, cogito et animadverto, nichil humanis in rebus divinius, nichil prestancius nichilque nobilius bonarum arcium clarissima sciencia et immensa auctoritate inveniri vel excogitari posse; necessaria quidem res esset, ut maior auctoritas quam sit mea, clariorque oracio, ab ornatissimis viris, accuratissime et, quantum ex humani ingenii facultate esset quantumque rei posibilitas pateretur, amplissima et illustri oracione, vestro gravissimo in conspectu de laude bonarum arcium pro tempore exposita esset atque enarrata.

Sed quoniam de ipsarum laude, licet minus accurate aut eleganter, quam rei dignitas postulabat, hoc in loco in quodam sermone singulari per me facto fuit peroratum, non amplissima et copiosa oracione, prout deceret, sed que ne vix referebat superficiem laudum mediocrum […]

Czy zatem nasz autor popełnił błąd (vitium) i stworzył exordium separatum? Pytanie to jest o tyle zasadne, że w dotychczasowych badaniach nad Janem z Ludziska zupełnie nie dostrzegano zarysowanego problemu. Co więcej, jeden z „odkrywców” tekstów naszego mistrza, Bronisław Nadolski, w tłumaczeniu Oracio... na potrzeby Wydawnictwa Biblioteki Narodowej, przełożył wspomniane bonae artes jako elokwencję. Czy takie poprawianie mówcy jest potrzebne[6]?

Sądzę, że odpowiedzi na powyższe pytania dostarczyć może z jednej strony, określenie stosunku, jaki zachodzi pomiędzy pojęciem sztuk wyzwolonych a elokwencją, a z drugiej, wskazanie potencjalnego wzorca - antycznego - takiego właśnie ukształtowania wstępu.

Względem pierwszego zagadnienia, stwierdzić należy, że wartość znaczeniowa eloquencia pokrywa się częściowo z wartością znaczeniową bonae artes, ale jej całkowicie nie wyczerpuje. Innymi słowy, pojęcie sztuk wyzwolonych jest nadrzędne względem pojęcia elokwencja. Dalej, skoro tematem omawianych akapitów jest właśnie wielkość sztuk wyzwolonych, a tematem głównej części osnowy, godność elokwencji, to relację, zachodzącą pomiędzy tak określonymi tematami części tekstu, nazwać możemy derywacją tematyczną w tym sensie, że temat inicjalnych akapitów mowy jest nadrzędny względem tematu argumentacji. Temat omawianych akapitów jest więc hipertematem, który jednak nie zostaje w Oracio de laudibus... zrealizowany w pełni. Nie ma bowiem w oracji mowy o pozostałych sześciu sztukach wyzwolonych, które wraz z retoryką tworzyły bonae artes. Zauważyć jednak trzeba, że fraza o sztukach wyzwolonych, wydaje się funkcjonować w tekście na prawach cytatu - parafrazy, trawestacji, zapożyczenia bezpośredniego (?) - z wcześniejszej, niezachowanej do dziś mowy - nazwijmy ją m.0 - o sławie bonae artes. Takie odczytanie powyższego fragmentu - zwłaszcza początkowej pochwały sztuk wyzwolonych - sugerowane jest przede wszystkim przez wypowiedź informującą odbiorców o wygłoszeniu m.0 (podkreślony fragment tekstu). Tym samym więc, jak sądzę, cały analizowany tu ustęp przywołuje jako kontekst odbioru Oracio de laudibus... właśnie m.0. Jeśli hipoteza ta jest słuszna, to analizowana w niniejszym artykule mowa pozostawałaby względem swej poprzedniczki w stosunku transformacji tematycznej a dokładniej amplifikacji. Innymi słowy, w Oracio de laudibus... miałoby miejsce poszerzenie - treściowe i linearne - pobocznego wątku tematycznego - sława elokwencji - m.0. Dla naszych aktualnych rozważań podkreślenia wymaga także fakt, że takie przywołanie wcześniej wygłoszonej mowy, która zapewne spotkała się z uznaniem audytorium, służy ukazaniu ethos[7] oratora a w konsekwencji pozyskaniu życzliwości słuchaczy.

Kluczem natomiast do znalezienia antycznego pierwowzoru Janowego eksordium jest zastosowane przez krakowskiego mistrza w otwierającym mowę akapicie sformułowanie bonae artes. Oznaczało ono, jak wiadomo, siedem sztuk wyzwolonych. Jednak, co bardziej interesujące, piśmiennictwo wieków średnich w odniesieniu do dyscyplin należących do trivium i quadrivium preferowało takie terminy, jak honestae disciplinae a przede wszystkim senecjańskie artes liberales. Bonae artes natomiast pojawia się w nim rzadziej i to w większości wypadków jako pośrednie lub bezpośrednie zapożyczenie z pism Cycerona[8]. Jeżeli zatem i u naszego mistrza termin ten funkcjonuje jako reminiscencja z Arpinaty, to jednym z tekstów, z których mógł być on przejęty jest „Pro Archia poeta”[9]. Bliższa analiza tych dwóch mów ujawnia pewne zachodzące między nimi podobieństwa, które daleko wykraczają poza zbieżność zastosowanego w nich terminu, bo dotyczą poziomu inventio i dispositio.

Przede wszystkim stwierdzić należy zbieżność tematyczną inicjalnych fragmentów mów. Cyceron, jak i Jan z Ludziska, porusza bowiem na wstępie kwestię optimarum artium, qui ad hominem pertinet. (“Pro Archia poeta” I, 1) Fraza o sztukach wyzwolonych daje rzymskiemu retorowi asumpt do poruszenia kwestii związanych z Archiaszem, w którego obronie przemawia. Służy zatem za swoistego rodzaju zagajenie, które stopniowo doprowadzić ma do głównego tematu oracji. Ujmując ją natomiast w kategoriach spełnianych przez nią funkcji retorycznych, stwierdzić należy, że tak jak paralelny ustęp z mowy krakowskiego mistrza, obliczona jest na pozyskanie przychylności słuchaczy poprzez ukazanie ethos mówcy. Różnica, jaka zachodzi pomiędzy początkiem „Pro Archia…” a Oracio de laudibus... polega m.in. na tym, że bliżej nieokreślone zasługi na polu bonae artes z tej pierwszej, w tej ostatniej zostały skonkretyzowane - przypomnienie wcześniej wygłoszonej laudacji. Brak w związku z tym w tekście Cycerona opisanych uprzednio nawiązań intertekstualnych. Co jednak ważniejsze, to stosunek, jaki zachodzi u Arpinaty między frazą o sztukach wyzwolonych a resztą tekstu, zwłaszcza z tą jego partią argumentatio, w której rzymski mówca, stosując retoryczną amplifikację, wychwala pożytki płynące ze sztuki retoryki a nade wszystko poezji. Obserwujemy tu tę samą, co u krakowskiego uczonego, relację pomiędzy pojęciem nadrzędnym - optima artes - determinującym temat części początkowej wypowiedzi, a pojęciem względem niego podrzędnym - ars poetica / rhetorica - który określa strukturę tematyczną nie całej, ale większej części mowy[10].

Jeśli hipoteza o echach „Pro Archia…” w interesującej nas mowie jest słuszna, to zauważyć należy, że Jan z Ludziska próbował w swoim tekście naśladować typ wstępu zwany insinuatio[11]. Kwestia ta jednak rodzi pytanie o świadomość teoretycznoliteracką krakowskiego mistrza; pytanie, które wobec niepełności danych biograficznych - zwłaszcza sprawa studiów Jana w Italii - a nadto niewystarczających kompetencji piszącego te słowa, musi tymczasem pozostać bez odpowiedzi.

Jak powiedziano uprzednio, ilościowo i objętościowo największą grupę toposów eksordialnych w mowie tworzą te związane z funkcją pozyskania przychylności słuchaczy, zgodnie z zaleceniami traktatów retorycznych antyku, ale wbrew regułom obowiązującym w kręgu ars praedicandi, w którym obserwować możemy tendencję do upodrzędniania roli captatio benevolentiae na rzecz docilitas i attentio[12]. O tendencji tej świadczą w pierwszym rzędzie same traktaty o komponowaniu kazań, w których główny nacisk położony zostaje na kwestie związane z przedstawieniem i wyjaśnieniem tematu kazania (docilitas) oraz sposobami zainteresowania nim słuchaczy (attentio). Z 50 rozdziałów „Sztuki komponowania kazań” Roberta z Besaveron ponad 30 rozdziałów poświęconych jest kwestiom przedstawiania i dalszego podziału tematu na prothematha, a tylko jeden (r. 24) pobieżnie traktuje o sposobach pozyskiwania przychylności słuchaczy.

Nasz orator wprowadza więc aż dwukrotnie na przestrzeni wstępu, topos causa scribendi ( podaje przyczynę podjęcia napisania i wygłoszenia mowy) a także na różne sposoby realizowany topos mea mediocritas (topos skromnościowy), wskazując m.in. na brak aptum (a więc szeroko rozumianej odpowiedniości) pomiędzy nim a przedmiotem oracji lub zebranym audytorium. W tym drugim przypadku łączy formuły skromnościowe z pochwałą słuchaczy, jak w w.17 - 38:

Cumque etiam […] hunc arduum et venerabilem locum et non tantum a mediocriter doctis, verum etiam ab hiis, qui longius progressi doctrina sunt timendum horrendumque [esse] comminus me hodierna luce vestro consensu et auctoritate ascendisse et ocupasse videam, non possum sane […]

W powyżej przytoczonym fragmencie głównym ośrodkiem oddziaływania na słuchaczy jest pathos[13] mówcy. Nasz krakowski mistrz osiąga ten efekt poprzez zastosowanie czysto retorycznej konwencji ewokowania wzniosłości, głównie dzięki odpowiedniemu - t.j. uwznioślającemu - opisaniu miejsca (topographia)[14]. W interesującej nas partii tekstu miejscem tym jest mównica uniwersytecka, która - zgodnie z zasadą pars pro toto - staje się znakiem całego uniwersytetu pojętego jednak nie tylko jako przestrzeń fizyczna, ale także społeczna a przede wszystkim duchowa, w którą na stałe, stanowiąc jej integralną część, wpisani są profesorowie i doktorzy. W tym kontekście na szczególną uwagę zasługują przydane wspomnianej przestrzeni epitety, z których pierwszy, arduum (wysoki, stromy), dokonuje hiperbolizacji jej cechy fizycznej: wysokie usytuowanie. Jednocześnie, wraz z czasownikiem ascendo (wchodzić do góry, wspinać się) ukierunkowuje sposób obrazowania tak, by stwarzał sugestię utożsamienia mównicy i uniwersytetu z górą. Kolejny epitet przydany przestrzeni: venerabilis, wyraża jej dodatnią kwalifikację moralno - religijną, która in potentia obecna była już w przymiotniku wcześniejszym. Venerabilis bowiem to tyle, co godny czci, szacunku, więc eo ipso dobry. Uwznioślenie uniwersytetu - w tym i wykładających na nim profesorów i doktorów - polega więc przede wszystkim na wykazaniu jego jeśli nie sakralnego charakteru to przynajmniej związków z dziedziną sacrum, na co wskazuje tak zastosowany sposób obrazowania - metafora uniwersytetu -góry -[15], jak i użyte słownictwo, a zwłaszcza wspomniany już przymiotnik venerabilis. Zastosowana zatem w analizowanym fragmencie konwencja retoryczna ujmuje różnice ilościowe pomiędzy mówcą a słuchaczami, oparte na różnicy status, w kategoriach różnic jakościowych, które określić można przy pomocy opozycji profanum (mówca) - sacrum (słuchacze i cały uniwersytet). Opozycja ta ulega pogłębieniu w kolejnych frazach, w których autor przedstawia transformację wzniosłości w uniesienie (ekstasis).Wzniosła przestrzeń - nie tylko uniwersytet, ale i zebrani profesorowie - wywołuje bowiem u mówcy lęk (timendum), lecz także nabożną cześć (horrendum), które uzewnętrzniają się w jego zachowaniu - non possum sane formidine aut timore aliquo non moveri. Jednak owe afekty (pathos) oratora najsilniej wyrażone zostają w emfatycznym wykrzyknieniu (pathopeia) zbudowanym z trzech synonimicznych grup nominalnych:

[…] profecto obstupesco et vocem faucibus herere sencio, qui diu eciam maximum opus, difficillimum iter arduumque negocium ingressum me esse viva voce exclamarem […]

Pathos tym samym podporządkowany zostaje zapoczątkowanemu przez odpowiedni opis procesowi ewokowania wzniosłości, stając się, powtórzmy raz jeszcze, głównym środkiem oddziaływania na słuchaczy. Zauważyć należy, że jego zastosowanie we wstępie mowy sprzeczne jest z postulowanymi przez retoryki antyczne zasadami, zgodnie z którymi poruszenie emocjonalne odbiorców poprzez zastosowanie pathopei zarezerwowane było dla argumentatio lub peroratio. Służyło pozyskaniu przychylności słuchaczy dla sprawy wątpliwej (dubium)[16], gdy inne argumenty wydawały się do tego celu niewystarczające. W analizowanym tekście natomiast służy przede wszystkim celom panegirycznym.

Szukając źródeł powyżej opisanej frazeologii i schematów deskryptywnych należy wskazać na powstałe ok. I -III w. po Chr. piśmiennictwo łacińskie, które wobec zmian zaszłych w strukturze społecznej Rzymu - upadek republiki i powstanie cesarstwa - musiało wytworzyć szereg sposobów różnicowania audytorium. To ostatnie bowiem przestało być grupą względnie sobie równych obywateli. Pojawiła się wyrastająca ponad wszystkich osoba władcy i instytucja dworu cesarskiego[17]. Oczywiście w przypadku interesującego nas tu autora nawiązanie do retoryki okresu cesarstwa nie jest bezpośrednie, ale zapośredniczone w literaturze średniowiecza, która zwłaszcza do tej ostatniej właśnie się odwoływała. I tak konwencja wywyższania cesarza i jego najbliższego otoczenia poprzez ich sakralizację - a więc do przedstawiania różnic ilościowych w kategoriach różnic jakościowych - pojawia się od ok. XII wieku w piśmiennictwie - zwłaszcza epistolografii - kurii papieskiej[18]. Następca Piotra bywa w nim określany jako bóg na ziemi, słońce ziemskie itp., a więc przy pomocy określeń przejętych bezpośrednio z panegiryków ku czci cesarzy rzymskich. Te same formuły oraz związane z nimi deskrypcje osoby i miejsca zmierzające do ich deifikacji i sakralizacji - z wykorzystaniem oczywiście wspomnianej retoryki wzniosłości - wykorzystane zostają także przez oratorstwo uniwersyteckie. Przykładem tego mogą być opisane przez Kowalczykową[19] mowy powstałe w Akademii Krakowskiej w pierwszej połowie XV wieku, w których rektor przedstawiony zostaje jako odpowiednik Boga, drugi Bóg rządzący mikrokosmosem - uniwersytetem. Sakralny charakter tego ostatniego doskonale oddaje Recommendatio… Skarbimierczyka[20], który nazywa wszechnicę „tronem bożym” a profesorów poszczególnych fakultetów aniołami przed tronem tym czuwającymi.

Najbliższym więc kontekstem, w którym należy rozpatrywać analizowany fragment Oracio de laudibus... jest średniowieczne oratorstwo uniwersyteckie i epistolografia wieków średnich. Poprzez te właśnie dziedziny piśmiennictwa krakowski uczony, mniej lub bardziej świadomie sięga do osiągnięć topiki, frazeologii, schematów opisu – do retoryki cesarstwa, od której jednak odżegnywali się humaniści włoscy współcześni naszemu autorowi, kładąc za wzór do naśladowania teksty Cycerona, gdzie topiką eksordialną rządzi podstawowa dla rzymskiego republikanizmu idea równości (aequitas) wszystkich obywateli, oparta na antropologicznej koncepcji równości ludzi jako istot w jednakowym stopniu obdarzonych przez naturę pierwiastkiem rozumu (ratio). Stąd też, jak u Arpinaty, w mowach Barzizzy, czy traktacie - liście Leonarda Bruniego brak właściwych Oracio de laudibus... formuł tak silnie deprecjonujących osobę autora oraz fragmentów o charakterze panegirycznym, w których różnice społeczne pomiędzy nadawcą a odbiorcą ujmowane byłyby w kategoriach różnic jakościowych.

Jednocześnie, jak gdyby wbrew opisanym powyżej praktykom, Jan z Ludziska rezygnuje ze stosowania usankcjonowanej tradycją tytulatury, która odzwierciedlała pozycje społeczne członków audytorium. Jak pokazuje praktyka współczesnych naszemu autorowi mówców związanych z Akademią Krakowską, rozróżniali oni wśród słuchaczy wysokie duchowieństwo, w tym przede wszystkim kanclerza uniwersytetu: arcybiskupa krakowskiego (jeśli oczywiście był obecny), stosując wobec nich tytuły: patres lub domini z dookreślającym przymiotnikiem reverendissimi, dalej rektora uniwersytetu, którego nazywano dominus itd.. Nasz uczony w miejsce wymienionych tytułów określa swoich słuchaczy mianem patres i doctores, viri z epitetami clarissimi, ornatissimi itp.. Już jeden z pierwszych badaczy spuścizny mistrza krakowskiego, ks. Jan Fijałek, zauważył tę charakterystyczną cechę pisarstwa Jana - zwłaszcza porzucenie epitetu reverendissimi na określenie duchowieństwa - przypisując ją sympatiom husyckim[21] profesora wydziału sztuk. Tezę o husyckiej orientacji krakowskiego mistrza podważył przekonująco Nadolski[22]. Nie wyjaśnił on jednak przyczyny opisanego powyżej odejścia krakowskiego mistrza od średniowiecznej tradycji. Jest nią, jak sądzę, naśladownictwo mów humanistycznych, w których patres i doctores są nazwami zwyczajowo stosowanymi na określenie słuchaczy, nawet wysokiego duchowieństwa.

Po eksordium zakończonym prozopopeją, w której mówca swoje wewnętrzne obawy związane z czekającym go zadaniem wygłoszenia oracji wkłada w usta postaci fikcyjnych stanowiących personifikację pojęć ogólnych następuje krótkie objętościowo divisio a następnie główna część tekstu - argumentatio. Cechą najbardziej znamienną osnowy jest to, że rozkład problematyki w niej zawartej daleki jest od uporządkowania, a przynajmniej porządek ten przy pobieżnej lekturze trudno wykryć. Przyczyna takiego stanu rzeczy leży przede wszystkim w fakcie, że autor sięga w Oracio de laudibus... do metody kompozycyjnej, którą David Robey w odniesieniu do De ingenuis moribus… określa mianem asocjacyjnej[23]. Pozwala ona autorowi wybiegać poza aktualnie poruszaną problematykę w stronę tematów mających swą pełną eksplikację w dalszych partiach tekstu; poszerzać dyskutowane kwestie wskazaniem innych, częściowo z nimi związanych, ale w samej mowie lub traktacie nie rozwiniętych. Na poziomie dispositio znakiem tej metody będzie więc, jak łatwo się domyślić, amplifikacja a dokładnie jej odmiana zwana digressio.

W części pierwszej niniejszego artykułu wskazaliśmy na dwudzielną budowę osnowy złożonej z części pierwszej, która jest właściwą pochwałą elokwencji, i części drugiej, stanowiącej zachętę słuchaczy (studentów) do oddania się studiom na Akademii Krakowskiej. Choć twierdzenie to jest słuszne, to jednak uzupełnić je trzeba istotną uwagą, że w ramach pierwszej części mowy ( argumentatio) wyróżnić możemy dwa etapy argumentacji. Pierwszy z nich skierowany jest w głównej mierze do zebranych profesorów i notabli. Otwiera go konstatacja - wyrażona przy pomocy sparafrazowanego fragmentu De oratore -[24], że spośród wielu sądów, jakie wypowiedziano na temat elokwencji najbardziej godne zapamiętania (memoratu digne) wydają się autorowi twierdzenia Krassusa, które też Jan przytacza i opatruje odpowiednim komentarzem. Obydwa są bezpośrednimi zapożyczeniami z De oratore Cycerona, w którym wspomniany rzymski senator stanowi porte parole autora.[25] Samo, na wzór platońskich dialogów ułożone dzieło, znane było średniowieczu i pierwszym prehumanistom w zniekształconej formie. Dopiero odkrycie przez Landriniego w 1421 r. pełnej wersji traktatu przyczyniło się do jego niesłychanej popularności, której przyczyny leżą nie tylko w szerszym zakresie problematyki poruszanej w tym późnym dziele Arpinaty, ale przede wszystkim w przedstawionej w nim koncepcji retoryki (i retora), zwłaszcza w jej relacjach do życia społecznego[26]. Choć mowa naszego krakowskiego mistrza wykazuje w wielu miejscach istotne zależności od De oratore, które przejawiają się nie tylko w postaci cytatów jawnych, ale także a może przede wszystkim parafraz fragmentów czy zapożyczeń niektórych idei przedstawionych w dialogu Cycerona, to jednak trudno jednoznacznie i bez cienia wątpliwości stwierdzić, że nasz krakowski mistrz znał całość antycznego dzieła. Przeciwnie, fakt, że wszystkie zawarte w oracji cytaty oraz wspomniane parafrazy czy przejątki myślowe pochodzą z początkowych partii księgi pierwszej De oratore oraz, że same cytaty wykazują istotne zniekształcenia w stosunku do oryginału, każą przypuszczać, że Jan z Ludziska zapoznał się chyba tylko z księgą pierwszą dialogu a najprawdopodobniej z jej fragmentami. Źródłem takowych, obok przywiezionych z Padwy przez krakowskiego mistrza tekstów[27], mogły być, dziś nam nieznane, wypisy czy florilegia.

Pierwszy, w kolejności przytoczenia, cytat z Cycerona, wprowadza słuchaczy w sam środek problematyki roli elokwencji w życiu społecznym. Podkreślone w nim zostają z jednej strony siła retoryki, dzięki której możliwe jest kierowanie wolą ludzi, z drugiej natomiast optymalne warunki jej rozwoju, które stwarza społeczeństwo żyjące w pokoju i pokój miłujące:

Quid prestabilius videtur quam posse dicendo tenere hominum cetus, mentes allicere, voluntates impellere, quo velit, unde autem velit, deducere? Hec una res in omni libero populo, maxime in pacatis tranquilisque civitatibus precipue semper floruit semperque dominata est.

Należy zwrócić uwagę, że powyższe twierdzenie nie funkcjonuje w obrębie argumentacji na prawach stawianej hipotezy, która ma być udowodniona, ale samo w sobie jest dowodem ex auctoritate tezy o wielkości i powadze siły elokwencji. Dowód ten jest o tyle akceptowalny, o ile przyjmie się za niewątpliwą przesłankę większą, że o wielkości i dostojeństwie sztuki decyduje jej praktyczny charakter (utilitas). Zważywszy, że to właśnie specyficznie pojęty praktycyzm czy utylitaryzm staje się w tekście podstawowym ale nie jedynym kryterium oceny godności sztuk, w tym samej elokwencji, zasadne staje się pytanie o stopień uznania przez audytorium słuszności tego kryterium.

Dominującym w średniowieczu miernikiem wyższości danej sztuki była przede wszystkim godność właściwego jej przedmiotu[28]. Pierwocin tego poglądu szukać należy w starożytności greckiej, która na Europę średniowieczną oddziaływała początkowo za pośrednictwem pism patrystycznych i fragmentów dzieł takich filozofów, jak Platon czy Plotyn, a wraz z napływem arabskich tłumaczeń traktatów Arystotelesa twórczości tego ostatniego. Klasyczne sformułowanie kryterium godności nauk odnaleźć można w wielokrotnie w wiekach średnich komentowanej rozprawie „De anima”, w której Stagiryta pisze:

Chociaż wszelką naukę uważamy za rzecz piękną i wartościową, przenosimy jednak jedną nad druga już to dla jej większych subtelności, już to dla jej przedmiotu wznioślejszego i bardziej godnego podziwu[29].

Nowość, jaką w interesującej nas kwestii przyniósł wiek XV polega w pierwszej mierze na wprowadzeniu drugiego kryterium oceny, kryterium praktycystycznego, które wyrażało się w takich wartościach, jak dobro państwa i społeczeństwa. Przyjęcie go w środowisku polskim tłumaczyć można z jednej strony rosnącym w naszym kraju wpływem viae modernae[30], w tym przede wszystkim twórczości Burydana[31], z drugiej natomiast konkretną sytuacją polityczną - rodząca się świadomość narodowa, unia z Litwą[32] - w jakiej znalazła się Rzeczpospolita w pierwszych dziesięcioleciach piętnastego stulecia. Należy jednak podkreślić, że uznanie przez mistrzów krakowskich nowego miernika wartości nauk, równoznaczne było z traktowaniem go jako kryterium komplementarnego, rzadziej konkurencyjnego w stosunku do kryterium godności przedmiotu. Postawę tę ilustruje najlepiej przykład wspomnianego już Pawła z Worczyna, który w komentarzu do „De anima” z 1417 roku zastanawia się nad pytaniem kto jest ważniejszy: praktyk czy teoretyk. W odpowiedzi na nie, by przytoczyć słowa Rebety, „Paweł posłużył się dwoma kryteriami wartościowania, tj. kryterium metafizycznym, które wyraźnie nie zostało sformułowane, ale implicite mieściło się w tej wypowiedzi, i kryterium praktycystycznym, wyrażającym się w interesie państwa i społeczeństwa […]. Z punktu widzenia zatem kryterium metafizycznego rzeczą bardziej pożądaną jest, by wszyscy ludzie oddali się kontemplacji: simpliciter dicendo melius esset omnes homines esse speculativos quam practicos.”[33] Jednak sytuacja taka byłaby zgubna dla państwa, gdyż si omnes homines essent speculativi, perirent communitates et pollicie[34]. Konkluzją tych rozważań jest stwierdzenie, że pomiędzy praktykami a teoretykami powinna istnieć swoista ilościowa równowaga; że pod pewnymi względami lepsi są ci pierwsi, pod innymi drudzy; że w końcu jednaką wartość posiadają nauki społeczne i teoretyczne. Utrzymane w podobnym duchu wypowiedzi odnaleźć można i u innych szkolarzy Akademii Krakowskiej, by wymienić Piotra z Sienna[35], Stanisława ze Skarbimierza, czy anonimowych komentatorów „Metafizyki” z lat 1423 i 1433[36].

Jak zatem wynika z tej pobieżnej i tym samym niepełnej charakterystyki, obrane przez Jana z Ludziska kryterium oceny sztuk oraz, co ukażą dalsze analizy, kierunek jego argumentacji wychodziły naprzeciw dominującym na wszechnicy krakowskiej w pierwszej połowie XV wieku tendencjom praktycystycznym.

Zapożyczone z De oratore słowa opatrzone zostają odpowiednim komentarzem, który organizuje strukturę tematyczną całego akapitu, i który uznać można raczej za ilościowe niż jakościowe rozwinięcie myśli Krassusa. Najpierw więc Jan z Ludziska jako egzemplifikację tej ostatniej podaje przykład Cycerona, uznając go z człowieka, który w stopniu najwyższym opanował sztukę elokwencji:

Et quam vim aliam in Cicerone illo nostro summo in dicendo viro ac principe, cum Milonem vita dignum fore demonstrare conabatur, regnasse existimatis, quam illam ipsam eloquenciam ac vim oratoriam, que in ipso principatum suum collocare statuit et eloquencie principem appellari?

Należy zwrócić uwagę, że funkcjonująca w średniowieczu[37] na zasadzie komunału formuła: Cicero- rex/ princeps eloquentii/ dicendi zostaje w powyższym passusie odnowiona poprzez przywołanie obok samego imienia Cycerona także konkretnego faktu z jego życia w celu uzasadnienia przyznanego Arpinacie pierwszeństwa w sztuce wymowy. Tym samym też pierwotna antonomazja przekształca się w exemplum typu brevitas[38]. W perspektywie struktury tematycznej tekstu, przywołany ustęp umożliwia natomiast autorowi rozpatrzenie zarysowanej w cytacie z De oratore koncepcji retoryki w jej relacji do osoby doskonałego mówcy, którego wzorem staje się właśnie Cyceron. I tak cały fragment (w.w. 103 - 121) aż do momentu przywołania drugiej zapowiedzianej już myśli Krassusa, służy zbudowaniu parenetycznego obrazu Arpinaty. O wielkości tego ostatniego świadczyć mają m.in. słowa Apoloniusza zaczerpnięte z „Żywotów” Plutarcha[39], po których, nieco more scholastico, w tej samej funkcji przytoczona zostaje wypowiedź Seneki[40] a dalej krótkie wyjaśnienie dlaczego monarcha philosophiae moralis przyznał najwyższą cześć i chwałę Arpinacie:

Et quare Apollonium illum gravissimum in dicendo virum tam luculentissima oracione ad Ciceronis laudem fretum esse putatis, nisi eius oracione omni lepore referta victus extitisset? Constat namque ipsum talibus verbis usum fuisse:” Ego te laudo equidem et admiror, Cicero, quod reliquam unam ac solam que supererat, doctrine et eloquencie gloriam per te nobis auferri et ad Romanos transferri video, ut nichil iam precipue laudis apud nostros relinquatur” Ac Senecam moralis philosophie monarcham nonne huihusmodi sentenciam libris iius De declamacionibus interseruisse vidimus: „Quidquid Romana facundia habet, quod insolenti Grecie aut opponat aut preferat, circa Cicoronem effloruti. Omnia enim ingenia, que lucem nostris studiis attulerunt, tunc nata sunt”. Et qua racione tanta auctoritate virum omne Romani eloquii decus et gloriam Ciceroni tribuisse existimatis, nisi divina eius et immensa eloquencja, que tanta in ipso fuit, quanta umquama im alquo mortali vel inverniri vel excogitari possit?

Omówiony dotąd wyimek mowy podawany był w literaturze przedmiotu[41] jako przykład wpływu na piśmiennictwo polskie pierwszej połowy XV wieku prądów humanistycznych z charakterystycznym dla nich kultem Cycerona - mówcy. Choć opinia ta wydaje się słuszna, wymaga jednak komentarza, który dotyczy z jednej strony wykorzystanych przez Jana z Ludziska do tworzenia wizerunku rzymskiego retora źródeł, z drugiej typu przypisanych mu cech.

Co do kwestii pierwszej, jak już powiedziano, autor nasz oparł się w konstruowaniu idealnego obrazu Arpinaty na Senece i Plutarchu. Powszechną jednak praktyką w XV stuleciu było wykorzystywanie do analogicznych celów nowo odkrytych mów i listów samego Cycerona, co dawało możliwość pełniejszego uchwycenie wieloaspektowej osobowości rzymskiego retora[42]. Sposobności takiej nie stwarzały natomiast pisma Seneki, który tym samym stawał się w interesującym nas okresie trzeciorzędnym źródłem informacji o antycznym mówcy. Autor natomiast „Żywota Demostenesa i Cycerona”, choć doceniany przez humanistów, wydawał się im niesprawiedliwie przedkładać greckiego krasomówcę nad Arpinatę. Jak zauważa Hans Baron[43], jako alternatywę dla jednostronnego przedstawienia postaci antycznego mówcy w utworze Plutarcha, Leonardo Bruni Aretino napisał około 1415 roku „Cicero Novus”[44] - biografię wyznaczająca standardy gatunku dla bez mała całego renesansu. Choć stawianie tych samych wymagań piśmiennictwu Jana z Ludziska co tekstom włoskich luminarzy humanizmu jest, biorąc pod uwagę chronologię i geografię przemian społeczno -kulturowych zachodzących w XV wieku, nie całkiem prawomocne, gdyż może prowadzić do niewłaściwej, ahistorycznej oceny dorobku krakowskiego mistrza, to jednak uzmysławia doskonale, że dorobek ten prezentuje początkową fazę asymilacji nowego prądu; że literacki portret Cycerona zawarty w analizowanej mowie oparty został przynajmniej w części – Seneka - na znanych już w wiekach poprzednich - i do tego samego celu wykorzystywanych - źródłach.

Tytuł „Cicero Novus” posiadał jednak także głębszy sens. Nowy Cyceron był bowiem antytezą dla Cycerona starego, takiego, jakim znały go wieki średnie: „króla” retoryki w jej aspekcie teoretycznym, a więc kodyfikatora reguł ozdobnego mówienia, oraz filozofa, który prowadził swe życie w samotności, z dala od spraw państwowych[45]. „Nowy Cyceron” dla Bruniego a wcześniej dla Salutatiego i Wergeria stał się przede wszystkim mężem stanu. Dokładnie rzecz ujmując, by posłużyć się słowami Barona, stał się politykiem i filozofem. Jako konsul służył państwu, jako filozof, przyswoił światu łacińskiemu myśl filozoficzną Grecji: Ita solus, ut credo [tj. Leonardo Bruni], hominum duo maxima munera et difficillima adimplevit[46]. Choć humaniści na ogół traktowali te dwie dziedziny życia Arpinaty jako względem siebie komplementarne, to jednak przejawiali skłonność do eksponowania obywatelskiego, społecznego zaangażowania antycznego mówcy. Tendencja ta, o której istnieniu przekonuje nawet pobieżne zaznajomienie się z odpowiednimi tekstami Salutatiego czy Wergeria[47], warunkowana była przede wszystkim realizowanym podówczas programem odnowy „sztuki elokwencji” i, zapożyczoną z Cycerona, koncepcją państwa jako dobra wspólnego, głoszoną zwłaszcza w kręgu tzw. humanizmu obywatelskiego[48]. Skoro bowiem państwo jest dobrem wszystkich obywateli, to wszyscy obywatele winni o nie dbać poprzez czynne uczestnictwo w życiu społecznym i politycznym. Najlepszą formą tego uczestnictwa jest artystyczna wymowa, bo przecież, jak mówił Leonardo Bruni, któż lepiej niż mówcy potrafi potępiać występki i chwalić cnotę, skłaniać zgromadzenie do podjęcia najlepszej dla ojczyzny decyzji itd.[49] W świetle tego zatem odnowa krasomówstwa, a więc oparcie go na wzorach starożytnych, uznana zostaje przez humanistów za pierwszoplanowe zadanie do wykonania. Osoba Cycerona wykorzystywana jest w powstałych wówczas tekstach jako doskonała egzemplifikacja wymienionych tu idei a także, zgodnie z renesansową historiozofią, która w antyku widziała okres optymalnego rozwoju ludzkich możliwości i przez to godny do naśladowania wzór, jako owych idei źródło i ostateczne uprawomocnienie.

U Jana z Ludziska niewątpliwie humanistyczne wydaje się samo hołdownicze podejście do Arpinaty, którego osoba, jak u Bruniego, staje się w mowie miernikiem postaw współczesnych ludzi. Jednak w przeciwieństwie do „Cicero Novus” rola elokwencji w politycznej działalności samego Cycerona oraz jego zaangażowanie w życie obywatelskie Rzymu nie zostają w tekście dostatecznie podkreślone. Choć bowiem cały analizowany tu ustęp otwiera przykład obrony Milona, wskazujący na związki retoryki z prawem, to jednak potencjał treściowy czy ideowy, jaki niesie to exemplum w dalszych frazach, jak widzieliśmy, nie zostaje w pełni wykorzystany. Zamiast problematyki społecznej funkcji wymowy Arpinaty Jan z Ludziska podejmuje natomiast rozważania na temat idei translatio studii, której realizację wiąże właśnie z osobą Cycerona; idei, która nie była przecież obca włoskim humanistom, ale której pojawienie się, biorąc pod uwagę dotychczasowy tok dyskursu, jest co najmniej zaskakujące. Autor De oratore, tak poprzez przytoczone cytaty, jak i ich odautorski komentarz, urasta zatem w mowie do rangi fundatora rzymskiej cywilizacji; tego, który z Grecji przeszczepił naukę (doctrina) i elokwencję na grunt rzymski.

Janowi z Ludziska przywołana koncepcja translatio studii umożliwia ześrodkowanie uwagi na kwestii wzajemnych relacji elokwencji i wiedzy (doctrina).

Na podstawie sugestii płynących z dotychczas analizowanych partii mowy, można je określić jako relacje współwystępowania: nauka i elokwencja istnieją (istniały) w jednym podmiocie - Cyceronie. Są więc naznaczone stosunkiem sąsiedztwa czasowego i przestrzennego. Dalszy tok dyskursu zmierza do uszczegółowienia owych związków, do ściślejszego powiązania elokwencji i nauki. Pierwszym krokiem w tym kierunku jest przytoczenie drugich, zapowiedzianych uprzednio, słów Krassusa:

Sed iterum Crassum loquentem audiamus: „Quid enim est tam admirabile, quam ex infinita multitudine hominum existere unum, qui id, quod omnibus natura sit datum, vel solus vel cum prepaucis facere vel verbis exprimere possit?”

Cytat ten pochodzi, jak i poprzedni, z De oratore, gdzie tworzy swoistą jednozdaniową dygresję w ramach głównego tematu wywodów rzymskiego senatora:

Quid enim est aut tam admirabile, quam ex infinita multitudine hominum existere unum, qui id, quod omnibus natura sit datum, vel solus vel cum prepaucis facere possit. (De or. I, VII, 31)

Porównanie dwóch powyżej przytoczonych wersji cytatu - oryginalnej i występującej u Jana z Ludziska - ujawnia, że ta ostatnia w stosunku do samego tekstu Arpinaty została poszerzona o frazę: vel verbis exprimere. Jak sądzę owo „rozszerzenie”, dokonując radykalnej zmiany pierwotnego sensu cytowanego zdania, umożliwia oratorowi wykorzystanie wyrażanego przez nie sądu w charakterze argumentu na rzecz łączności wiedzy i elokwencji.

Zgodnie z intencją znaczeniową interesującej nas partii dialogu Cycerona: id, quod natura omnibus sit datum, rozumieć można jako cechę wrodzoną, możliwość mówienia (ingenium loquendi)[50], a zatem własność człowieka, która sytuuje się po stronie natury, jest jej darem, i dzięki której człowiek przewyższa wszystkie zwierzęta. Czasownik facere – kształtować, doskonalić[51] - odnosi się do procesu kształtowania, doskonalenia cechy mówienia przy pomocy sztuki. Czynności tej dokonuje ów człowiek albo sam – solus - albo też z niewielką liczbą ludzi - perpaucis z domyślnym dopełnieniem hominum. To zatem, co wyraża czasownik facere przynależy do sztuki (ars). Całe zdanie więc można przetłumaczyć w następujący sposób:

Na podziw zasługuje więc to, że wśród wielkiej liczby ludzi istnieje jeden, który cechę mówienia właściwą wszystkim istotom ludzkim potrafi sam lub z towarzyszeniem niewielu osób udoskonalić ( tak, że - w domyśle - może przy jej pomocy kierować czynami ludzi, pociągać ku sobie umysły).

W interesującej nas mowie analizowany cytat - z rozszerzeniem - Nadolski przekłada w następujący sposób:

Co bowiem jest tak niesłychane jak to, że wśród niezliczonej ilości ludzi istnieje jeden, który to, co z natury zostało dane wszystkim, on albo sam jeden może sprawić i słowami wyrazić, albo niewielu tylko ludzi[52].

Co jest przedmiotem czynności wyrażonej przez czasowniki facere i exprimere? Co oznacza w zmienionym kontekście fraza id, quod natura omnibus sit datum? - pytania te oddają podstawowe problemy interpretacyjne, które pojawiają się przed odbiorcą powyższego przekładu (a także oryginału). Chciałbym w tym miejscu na zasadzie hipotezy zaproponować dwie odmienne, ale wzajemnie się niewykluczające, translacje (i eksplikacje) omawianego fragmentu. W pierwszej z nich czasownik facere traktuję jako synonim exprimere. Takie zestawienie częściowo bądź całkowicie synonimicznych wyrazów, zwłaszcza czasowników w klauzulach zdań, jest charakterystyczną cechą stylu Jana, który w tym zakresie nie odbiegał od praktyki współczesnych sobie pisarzy. Czasownik exprimere, jak sądzę, oznacza natomiast: wyrażać, artykułować, wydobywać z siebie. W takim też sensie został użyty nieco dalej (w. 148). Jego znaczenie precyzuje ablativus modi: cum perpaucis verbis. Perpaucis więc w tym kontekście jest przymiotnikiem w ablatiwie określającym oddzielone od niego – hyperbaton - verbis. Problem pozostaje jednak ze wskazaniem funkcji przymiotnika solus. Jeżeli jednak poprzedzające go vel odczytamy nie jako „albo”, ale „nawet”, „zaiste”, to wtedy omawiany wyraz będzie podmiotem zdania. Sens zatem tego ostatniego przedstawiałby się następująco: wśród wielu ludzi istnieje jeden, który to, co przez naturę wszystkim ludziom zostało dane, a więc całość przyrodzonych właściwości człowieka, może sam jeden wyrazić niewielką ilością słów.

Według drugiej interpretacji, czasownik facere oznacza „zajmować się czymś” (także w sensie pracy naukowej). Jego przedmiot zostaje określony przez zdanie podrzędne przydawkowe quod natura omnibus sit datum, które, jak w translacji uprzedniej, denotuje naturę ludzką. W tym ujęciu, fraza vel solus vel cum perpaucis facere odnosiłaby się do procesu naukowego poznania, natomiast fraza końcowa vel verbis exprimere do czynności wyrażania wyników tego poznania przy pomocy słów.

Zarówno w pierwszej jak i w drugiej propozycji interpretacyjnej, zdanie quod natura omnibus sit datum przetłumaczono jako „to, co przez naturę wszystkim ludziom zostało dane”. Tak określony przedmiot poznania eo ipso przywołuje filozofię przyrody jako dziedzinę wiedzy / nauki, pod którą podpada[53]. Jeśli jest to trafne spostrzeżenie - podobnie jeśli trafna jest jedna z hipotez translacyjnych, to cała wypowiedź Krassusa, w perspektywie funkcji spełnianych przezeń wewnątrz dyskursu argumentacyjnego, stanowi jedno z uzasadnień włączenia w obręb dyscyplin właściwych retoryce, philosophia naturalis. Jednak analizowany tu passus może odnosić się także do wiedzy w ogóle, bez dalszej specyfikacji w postaci zaliczenia jej do tej czy innej kategorii w systemie nauk. Tym samym cytat z De oratore powtarza podstawową parę pojęć - i denotowanych przez nie własności - wyakcentowanych w osobie Cycerona: doctrina - eloquentia. W ten sposób, jak już powiedziano, uściśla charakter relacji zachodzących między nimi, który najpierw oparty na związku współwystępowania, obecnie zostaje ujęty jako związek zależności tego rodzaju, że doctrina potrzebuje eloquentiae jako środka wyrazu. W pełni tę zależność wyrazi Jan z Ludziska w dalszych partiach swej mowy, zwłaszcza w przytoczonym exemplum o filozofie, którego poznanie jest niczym skoro nie potrafi on jego rezultatów ozdobnie i elegancko przedstawić. W tym punkcie naszych rozważań istotne jest jednak samo podkreślenie w tekście owych związków między doctrina a eloquentia[54] połączone z przyznaniem im statusu cech dystynktywnych określających idealnego mówcę. Proces dochodzenia do tej ostatniej konkluzji w obrębie interesującego nas tu dyskursu można opisać jako przejście od szczegółu do ogółu. Najpierw więc zostaje przedstawiona osoba Cycerona jako wzoru idealnego mówcy, któremu, mocą autorytetów: Apoloniusza i Seneki, przypisano wiedzę i umiejętność ozdobnego mówienia. Jak już wielokrotnie powiedziano, związek między dwoma ostatnimi oparty jest w tym przypadku na zasadzie współwystępowania. Owo współwystępowanie wiedzy i elokwencji w idealnym mówcy zostaje podniesione do rangi ogólnej normy, w czym szczególna rola w tym względzie przypada właśnie wspomnianym słowom Krassusa, które stanowią moment przejścia od faktu jednostkowego – Cyceron - do konstruowania wizerunku idealnego mówcy w ogóle, w tym sensie, że wyrażają wprost ideę elokwencji i nauki jako cech istotnościowych idealnego oratora.

Następujący po analizowanym fragmencie akapit zamyka konkluzja, że tym, co wyróżnia człowieka wśród zwierząt jest mowa:

Quid enim iocundius homini in hac fragili caducaque vitaesse potest, quam unum se admirandum prebere omnibus et eo dicente omnes conticescere et eius verba admirari et in eo ipso, in quo homines maxime bestiis prestant, in hoc ipso homines superare? In hoc enim a bestiis ac animalibus brutis differimus, quod loquimur inter nos et quod exprimere in dicedo sensa possumus.

Wyrażona w przytoczonym fragmencie myśl - mowa jako cecha typowo ludzka (De oratore (I, 4, 5) - była bardzo często przywoływana przez humanistów w dyskusjach o godności istoty ludzkiej[55]. Poggio w liście do Guarina Veronesego, by poprzestać na jednym przykładzie, napisał:

[…] haud scio an sit omnium prestantissimum quod ea [natura] nobis elargita est, usum atque rationem dicendi sine quibus neque ratio ipsa neque intellectus quicquam ferme valerent. Solus est enim sermo quo nos utentes ad exprimendam animi virtutem ab reliquis animantibus segregamur.[56]

W analizowanej mowie spełnia ona funkcję </